Outros personaxes

O mito de San Nicolás

A figura que trae agasallos aos nenos polo Nadal con máis repercusión actualmente é sen dúbida a de Santa Claus, san Nicolás, Papá Noel ou Pai Natal. Pero san Nicolás foi un personaxe real (280-345) que naceu en Patara, Licia, Turquía. Foi bispo e tiña especial querencia polos necesitados. A partir de aí as lendas. Dise que o dos agasallos podería estar baseado na historia dun pai que non tiña dote para as fillas e san Nicolás púñalle en secreto a cada unha delas unhas moedas de ouro nos carpíns que tiñan colgados das chimeneas para secar. Unha tradición pero nada histórico.
Algúns autores opinan que o mito de san Nicolás veuse mesturado co de outro Nicolás, un suposto neno da Laponia (Finlandia) que quedou orfo coma o santo e ao coidado dos habitantes dunha pequena vila. Cada familia acollíao durante un ano xa que eran xentes de escasos recursos e el, para compensar, entallaba xoguetes de madeira cos que agasallaba ás familias acolledoras. Xa de adulto encargouse de fabricar e repartir os xoguetes entre os nenos das aldeas veciñas. Á súa morte os pais da zona continuaron o costume instaurado por este Nicolás. Tampouco nada histórico nin comprobábel.

Imaxe medieval de san Nicolás Baixorrelieve de Sinter Claes en Amsterdam s. XVII Sinter Klaas en 1880Desfile actual en Amsterdam

De San Nicolás a Santa Claus

Polo 1624 inmigrantes holandeses fundaron Nova Ámsterdam (que logo se chamaría Nova York) e ao parecer levaron para o novo mundo o seu mito de Sinterklaas, (San Nicolás) o seu patrono, que se celebraba o 6 de decembro (por certo, o comezo das Saturnalias romanas). Washington Irving nas súas Historias de Nova York, de 1809 (Asinadas como Diedrich Knickerbocker) traduciu o nome holandés por un máis anglomorfo, Santa Claus. Logo Clement Clark Moore narra nun poema en 1823 que «leva os agasallos nun trineo arrastrado por renos».

Ilustración de Thomas Nast, 1863 Ilustración de Thomas Nast, 1872 coloreado Ilustración de Thomas Nast, 1881

Ao ilustrador Thomas Nast se lle debe a súa fisionomía básica de gordecho barbudo que xa non viste coma un bispo, como aínda segue a ir nos Países Baixos (montado nun cabalo branco e procedente de España, probabelmente dende que comezase o dominio español en 1555). Nast ispe o atuendo relixioso e moi humorísticamente ponlle un pixama groso, mais loce na testa ramallos en lembranza dos father christmas nórdicos. Foi a finais do século XIX cando se consolidou a súa procedencia do Polo Norte ou Laponia, por evidente influencia dos personaxes navideños centroeuropeos, e en 1939 os almacéns Montgomery Wards incorpóranlle o personaxe do reno Rudolf co naris vermello.

Cando a Coca Cola se perda!

Curiosamente se lle outorga en moitos sitios da internet a autoría da imaxe actual do Santa Claus, Papá Noel ou Pai Natal ao ilustrador americano Haddon Sundblom quen recibeu o encargo de The Coca-Cola Company de incluílo unha serie de anuncios da marca que apareceron en 1931. Francamente non entendemos isto e senón mirade a seguir. Está claro que a multinacional tira do boísmo da xente na súa publicidade e como daquela o Santa xa tiña as cores da marca, vermella e branca, herdadas do san Nicolás holandés, pois feito! aproveitaron o personaxe.

Imaxes obra do ilustrador Alexander Sharp incluídas no libro The Goblins’ Christmas de Elizabeth Anderson, editado en Los Angeles por Segnogram Publishing Co. en 1908. Amósase nelas un Santa Claus que podería ser perfectamente actual, xa é unha especie de chaquetón e non un pixama o que leva posto, mais agora loce máis claramente o gorro como os que se usaban para durmir.

Imaxe da revista Puck de nadal de 1902 Portada de Norman Rockwel da revista dos boy scouts, 1913 Postal xaponesa de Santa Claus 1914

Esta portada da revista Puck de 1902 amosa tamén un Santa que podería pasar por perfectamente actual. A imaxe do centro é dunha portada da revista dos boy scouts de 1913, de Norman Rockwell, que tamén fixo unha serie de ilustracións do personaxe, e que o viste de diferentes xeitos segundo estea fabricando xoguetes, na casa, na neve… A seguinte imaxe é dunha postal navideña xaponesa datada en 1914, vese que Santa atravesara xa o Pacífico configurado coas características actuais. Isto non fai outra cousa que confirmar que esa lenda urbana é falsa. A propia multinacional gábase de ser a autora dun Santa máis auténtico, humano… di que Sundblom é o autor do Santa actual, pero que recoñece que as cores lle eran previas. Mais nin Sundblom nin Coca-Cola poden considerarse creadores da imaxe, das cores, nin de nada parecido, que teña aire máis humano ou agarimoso? pois se queren velo así, para eles! non importa. Autores, non.

O Santa de Fred Mizen de 1930 Santa de Haddon Sundblom de 1931 Santa de Haddon Sundblom Santa de Haddon Sundblom

A primeira das imaxes é de Fred Mizen, de 1930, que foi o primeiro encargado da agresiva campaña para que a Coca Cola se vendese tamén en inverno. Hoxe non sorprenderá, mais pénsese que se vendía como un refresco, polo tanto de uso exclusivo no verán, e ampliar a súa venda ao inverno podía supor moito negocio. A escolla do vehículo publicitario era fundamental no éxito e Santa era un símbolo do nacemento do inverno que acaía á perfección ao estilo da compañía, transmitir unha mensaxe do tipo de: «se Santa bebe Coca Cola en inverno, por que nós nón?» podía ser definitivo. As tres seguintes imaxes son de Haddon Sundblom que o debuxou dende 1931 até 1964.

Os casos máis próximos

A Apalpadoira

Polo de agora só coñecemos o testemuño de Manuela Álvarez Pinto, nacida en 1929, de Arnado, concello de Oencia, nos Ancares leoneses, en descrición que lle deu ao profesor Fernando Álvarez-Balbuena García. Ela relata que a Noite da Apalpadoira quen viña polas casas, por ver se as criaturas estaban mantidas, era precisamente un personaxe feminino, A Apalpadoira. Mentres non se teña constancia de máis referencias sobre o personaxe, será dificil o seu rescate, unha mágoa.

O Olentzero
Olentzero con blusón claro Desfile do Olentzero Olentzero actula

O Olentzero é probablemente o máis consolidado da nosa contorna próxima. O primeiro que hai que recordar é que a súa recuperación data dos anos cincuenta e hoxe en día é a primeira das escollas das nenas e nenos vascos por riba do Santa Claus e dos reis. Na primeira das imaxes que amosamos, de hai algúns anos, aparece co clásico blusón azul claro, actualmente é máis habitual velo con el escuro ou con chaleque. A pel sobre o lombo lémbranos certamente ás cabras centroeuropeas e nórdicas. Por todo o Euscadi fanse caravanas, carrozas e desfiles do Olentzero.

Imaxe debuxada do Olentzero Imaxe debuxada do Olentzero con aire moi infantil O Olentzero con roupa caseira nunha película de 3D O Olentzero moi estilizado con blusón escuro

Estas outras imaxes son unhas de tantas representacións deseñadas do personaxe. Hai diferentes estilos, elementos comúns e outros alternativos, vestimenta doméstica e usada no exterior, accesorios varios: sempre de txapela, sempre con saco e calzando abarcas, as máis das veces co farol e de blusón…  Unha evolución da imaxe cos tempos.

O Angulero

O Anguleiro é unha personaxe de nova creación que trae agasallos ás nenas e nenos asturianos

Creouse no 2008 pola asociación cultural Garabuxada de San Juan de la Arena, trátase dun pescador que vive no mar dos Sargazos e que vén no Nadal a Asturias para pescar angulas, cos cuartos que gaña, mércalles xoguetes e lambetadas a nenas e nenos.

O Esteru

Esteru dun desfile de Comillas do ano 2009

O Esteru é un personaxe cántabro e asturiano con moitas similitudes ao Olentzero, tamén leñador. Segundo parece, fixo parte da tradición perdida e narrada por un par de persoas de Comillas que lembraban o mito ao que se lle xuntaron logo outras lembranzas por Cantabria adiante até Asturias. Non se coñece ningunha particularidade nin en canto ao rito nin á vestimenta que poidan ampliar a súa descrición.

El Tientapanzas

Carroza do Tientapanzas en Écixa, Sevilla

Tientapanza é un personaxe exclusivo da cidade sevillana de Écixa que se recuperou no ano 2004 e que, segundo as lembrazas dos maiores da vila, apalpaba as barriguiñas das nenas e nenos para logo informar aos Reis Magos de se estaban mantidos e que eles lles levasen ou non os agasallos. Os propios ecixanos recoñecen nel ao Apalpador e cren que a tradición vén da repoboación que fixeran os Reis Católicos logo da conquista da zona. Curiosamente vai ás casas o 24 ou o 31 de decembro segundo as familias. Dende a súa recuperación faise un desfile polas rúas de Écixa e ao remate recibe aos pequenos, apálpalles a barriga e dilles que sigan comendo «así todo el año», logo dalles un agasallo. Como poderá verse polas datas do rescate, nin estaba escrito o texto de José André Lôpez nin a Gentalha iniciara a revitalización do Apalpador, polo que podemos deducir doadamente o forte enraizamento do costume nas familias que repoboaron Écixa, que o mantiveron vivo centos de anos.

Personaxes do resto de Europa

Yule Father

Nesta imaxe Yule Father aparece como God Jul Imaxe do Father Christmas pintado por Andrey Shishkin Postal do Father Yule coa Yule Goat

Imaxe da Julbocken entregando agasallos Gävlebocken, Cabuxa xigante que se ergue todos os anos en Slottstorget dende 1966 A cabra Yule de Ikea

Gravado victoriano do Yule Log. Facíanse competicións das mellores toradas. 1845 Unha práctica versión urbana que pode servir dun ano para o outro malia usar o lume depurativo O doce Yule Log, Bûche de Noël, é máis tradicional nos países francófonos

Yule, Jul, Joul, Jól segundo as grafías británica, escandinava, finlandesa e islandesa respectivamente, é a celebración do solsticio de inverno nas tradicións nórdicas. Ten orixe precristiá na Escandinavia, era unha festa da familia e fertilidade que duraba varios días, o Yuletide ou tempo de Yule. Nesta celebración aparecen o Yule Father, o Yule log e a Yule goat. O Yule Father, Julemaden en Dinamarca, ou Old Yule, Yule God e Yule King é a personificación do solsticio, está moi vinculado á natureza e adoita levar coroas vexetais coma os Father Christmas. O Yule log é unha torada ou tronco idéntico ao noso Tizón de Nadal, do que na actualidade se fai unha simpática versión urbana que consiste nunha pequena torada á que se lle poñen unhas velas enriba que son as que se prenden, en lugar de prender o tronco, colócanse de adorno en lugares destacados das casas. A Yule goat ou Julbocken é a cabra, que nuns casos só porta os agasallos e noutros tamén os entrega, que ás veces serve de acompañamento ao Yule Father e outras vai ela de protagonista conducida por gnomos; hoxe en día constrúense bonecos de palla ou madeiras, algúns de tamaño xigante, coa forma da cabra; e xente de todo o mundo merca ese feixiño feituco de palla con forma de cabra que multinacional sueca Ikea espalla polo mundo adiante. O Yule Log ou Tizón de Nadal ten unha curiosa derivación gastronómica, que consiste nun doce similar ao brazo de xitano cuberto de chocolate coa forma dun tronco, Bûche de Noël en Francia, que se ten convertido en sobremesa obrigada do Nadal sobre todo nos países francófonos.

Father Christmas ou Old Christmas

Father Christmas ilustración de "The Examination and Tryal of Old Father Christmas" 1658 Gravado do Father Christmas de Canción de Nadal de Charles Dickens, 1843  Gravado de Father Christmas repartindo agasallos aos máis necesitados, 1895

Father Christmas é o nome do personaxe britanico que simbolizaba o solsticio, máis raramente aparece citado como Old Christmas. A primeira referencia escrita é do século XV pero sábese que a tradición pagá é moi anterior. A imaxe que se amosaba xa no XVII era dun vello de aire rexio, moi abrigado, con carapucha ás veces, e vestido en cor verde ou azul escuro, Acompañan ao mito a cabra Yule e o tronco Yule, coma nas tradicións nórdicas, ao cabo o que semella é que é o Yule Father co nome cristianizado.

Ded Moroz

Ded Moroz, o avó xeo ruso Ded Moroz con indumentaria vermella e branca, menos habirual ca azul e branca

Ded Moroz quere dicir Avó Xeo, ou Avó Frío é unha especie de San Nicolás ruso que lles dá os agasallos en man aos nenos en fin de ano. Pode vestir de vermello ou azul, o primeiro puidese ser unha influencia do san Nicolás. O seu aspecto é dun dignatario de rango moi elevado con ricas vestimentas moi abrigadeiras e o seu gran cetro Posh co que fabrica neve. Leva carruaxe de tres cabalos brancos e como axudante á súa neta chamada Snegurochka. A súa presencia estendeuse a todos os países da área de influencia soviética, con lixeiras adaptacións onomásticas. Non ten conflicto con Babushka, e até se lles relaciona, dedushka e babushka queren dicir avó e avoa (ded é abreviatura).

Joulupukki

Postal navideña finlandesa cun Joulupukki vestido de azul Postal navideña finlandesa cun Joulupukki vestido de vermello Joulupukki actual, moi similar a Santa, mais con abrigo longo

Joulupukki é un vello finlandés que nun tempo tiña un aspecto máis parecido a outros Yule Father e hoxe en día está practicamente asimilado ao Santa, malia isto, non leva o seu chaquetón curto, senón un abrigo longo e adoita carrexar unha árbore de nadal. Joulupukki significa literalmente «Cabra de Nadal» mais na actualidade en Finlandia perdeu o compoñente animal. Ten clara vinculación co Yule ou Jul dos seus veciños nórdicos, aínda que xa non comparta tronco e cabra. Nuuttipukki é unha tradición asociada na que homes disfrazados con peles de cabra asustaban ás xentes nas ceas de nadal para quedaren coas sobras, lembra aos Perchten e Krampus alpinos. A principal característica de Joulupukki é que el dá os agasallos en man. Entra na casa pola porta principal e pregunta, hai nenas e nenos que se teñan portado ben? logo da obvia afirmación entrégalles os presentes. Todos os anos faise un curioso encontro ente Joulupukki e Ded Moroz na vila fronteiriza finlandesa de Lappeenranta.

Jólasveinar

Jólasveinar cos seus pais Grýla e Leppalúði, atráis no centro, e o gato de Grýla

Representadión dos jólasveinar

En Islandia hai unha curiosa e única tradición, son trece personaxes Jólasveinar ou Yule Lads que veñen un cada día dende o 12 ao 24 de decembro, van marchando un a un do 25 de decembro ao 6 de xaneiro, cada un pasa na vila 13 días e o único día en que están todos é o 24. O número variou durante a historia mais dende o século XIX mantívose. A súa orixe son trolls ou duendes maléficos, pero dende o XIX, aínda que manteñen as súas travesuras, volvéronse máis amábeis.

Os seus nomes publicaronse na colección de folclore de Jon Árnason en 1862 e dende esa data mantivéronse sen cambios. Eis os nomes co día en que baixan da montaña e cadansúas travesuras.

    • Stekkjastaur (asedia ás ovellas pero anda con dificultade, véselle ás veces montado sobre a cabra Jól) do 12 ao 25 de decembro.
    • Giljagaur (agóchase para roubar o leite nos cortellos) do 13 de decembro ao 26 de decembro.
    • Stúfur (rouba potas para comer) do 14 de decembro ao 27 de decembro.
    • Þvörusleikir (rouba o Þvörur, unha culler cun cable longo) do 15 de decembro ao 28 de decembro.
    • Pottasleikir (rabaña os restos dos potes) do 16 de decembro ao 29 de decembro.
    • Askasleikir (agocha debaixo das camas e rouba os askur, uns recipientes con tapa para comer) do 17 de decembro ao 30 de decembro.
    • Hurðaskellir (bate nas portas especialmente durante a noite) do 18 de decembro ao 31 de decembro.
    • Skyrgámur (ten querencia polo skyr, un iogur islandés suave) do 19 de decembro ao 1 de xaneiro.
    • Bjúgnakrækir (agocha nas vigas par roubar as salchichas que estan a afumar) do 20 de decembro ao 2 de xaneiro.
    • Gluggagægir (axexa polas fiestras para atopar cousas que roubar) do 21 de decembro ao 3 de xaneiro.
    • Gáttaþefur (ten un narís longo para atopar laufabrauð, un doce similar ás orellas) do 22 de decembro ao 4 de xaneiro.
    • Ketkrókur (leva un gancho para roubar carne) do 23 de decembro ao 5 de xaneiro.
    • Kertasníkir (papa as velas de sebo que levan os nenos) do 24 de decembro ao 6 de xaneiro.

Viven nas montañas con seus pais, Grýla e Leppalúði. O seu papel principal é dar agasallos ás nenas e nenos. Estes poñen o seu mellor zapato na xanela o 12 de decembro e recibe un pequeno agasallo de cada personaxe. Se se portan mal poden deixarlles unha pataca podre. É costume tamén estrear unha peza de roupa polo Nadal, para que o Gato de Grýla non os pille e os pape.

Perchta

Perchtenlaufen en Salzburgo

Os Perchten, son grupo de personaxes, masculinos e femininos, divididos en dous grupos principais, o Schönperchten que son os bós e os Schiechperchten, os malos. Van cubertos de peles, ou unhas roupaxes vexetais similares aos pelexos, con varas ou feixes, chocas ao cinto e con máscaras de cornos. Os Perchtenlaufen son desfiles no que se simulan liortas a paus entre eles, hoxe en día son moi ruidosos con percusións moi estudadas e rematan cun rito de lume. Na actualidade comparten desfiles co Krampus e as máscaras se confunden, Perchta e Krampus parecen xa o mesmo.

Belsnickel

Belsnickel Figura de Belsnickel. Semella un nomo ou un San Nicolás, mais mantén a rama ou feixe para zorregar

Belsnickel é un personaxe do suroeste alemán, que ten pasado a partes de Holanda e de aí a Pensilvania onde é tradicional. É un home das montañas de orixe cando menos medieval que pode estar baseado no Knecht Ruprecht, mais este non vai con San Nicolás e leva unha vara ou un feixe de vimbios para zorregar aos nenos que se porten mal e un saco de doces para os que se porten ben. Ao parecer é o primeiro personaxe de nadal no que aparece a dualidade do ben e do mal para avaliar a conveniencia de entregar ou non o premio ás nenas e nenos. Tradicionalmente pode ir vestido con peles, cun abrigo longo con carapucha e tamén esfarrapado e porco, pode levar ademais unha máscara coa lingua e mesmo ser acompañado polo Krampus. Hai unha curiosa tradición de coleccionar figuriñas deste personaxe que nalgúns casos asemellan aos Yule Father e mesmo a San Nicolás.

As mulleres

Babushka e Befana

Babushka, a avoa rusa que reparte doces e agasallos a nenas e nenos por ven se é o neno Xesús A Befana da casa dei Risvegli

Babushka e Befana son dúas localizacións da mesma lenda, a primeira rusa (babushka é avoa en ruso) e a segunda italiana. A lenda di que os tres reis magos chegaron á casa dunha vella e preguntáronlle se vira a estrela de Belén, ela non a vira pero aloxounos esa noite e deulles de comer; ao día seguinte convidárona a ir a Belén con eles, pero ela dicía que tiña moito que limpar, que se agardaban un par de días iría; eles partiron e aos dous dias fíxoo ela levando uns xoguetes e doces para o neno Xesús; non deu atopado nin aos reis polo camiño, nin ao neno Xesús ao chegar a Belén; dise que aínda anda cos agasallos que lle levaba, e vai repartindoos polas casas a ver se nesa está o neno Xesús. Ao se representar coa vasoira asóciase moitas veces erróneamente con bruxas. A Befana ten un arraigo en Italia similar aos reis magos en España.

 

Os acompañantes

Hai varios personaxes que aparecen como actores de reparto acompañando aos protagonistas principais. Algúns deles probabelmente foran incorporados aos ritos navideños por estaren moi enraizados, pero que atendendo ás súas características puideron ser independentes nun tempo. Os máis deles adoptan unha caracterización negativa como contrapunto á bondade do protagonista e como azoute das nenas e nenos que se porten mal. Outra característica que nos parece curiosa é que os personaxes negativos cando non van enmascarados levan a cara luxada ou pintada de negro, que nos lembran aos carboeiros máis próximos. Certamente hai moitísimos, algúns deles repetidos con nomes ou lixeiras peculiaridades locais, nós só citaremos aquí os máis significativos.

Krampus

Máscara dun Krampus de Salzburgo Desfile de San Nicolás cos Krampus en Salzburgo

Krampus, é un curioso personaxe dos Alpes austríacos que leva unha máscara con cornos, vai cuberto de pel e adoita levar chocas. Ten aspecto e actitudes aterrorizadoras, coma un demo, e adoitaba acompañar a San Nicolás, mais actualmente fanse tamén desfiles independentes xunto os Perchten dos que practicamente non se diferencia. A súa orixe sinalase precisamente nos Perchten dos que puido ser un dos personaxes maléficos que logo sería extraído como acompañante antagónico de san Nicolás.

Knecht Ruprecht

San Nicolás con Knecht Ruprecht, neste caso con roupa parecida a dun frade San Nicolás con Knecht Ruprecht. Pode observarse a cara pintada de negro e o feixe para azoutar

Knecht Ruprecht é un vello que vai cun abrigo longo ou cunha roupaxe similar ás dos frades, mais a constante é que leva unha vasoira ou feixe de xuncos para pegarlle ás nenas e nenos que se porten mal. En Alemania é o máis extendido dos personaxes navideños tradicionais e o seu primeiro rexistro escrito é como participante nun desfile en Nuremberg no século XVII. As súas similitudes con Belsnickel son máis que evidentes, mais neste caso adopta só o papel de malo para deixarlle o do bó a San Nicolás.

Zwarte Piet

San Nicolás e Zwarte Piet ou Pedro Negro

Zwarte Piet, Schwaarze Péiter en Luxemburgo, é o acompañante tradicional nos Países Baixos, unha especie de paxe negro que axuda a San Nicolás, tamén avalía quen merece agasallo ou non. Aparece descrito por primeira vez no século XIX. Neste caso parécenos unha reviravolta racista de incorporar ao malo coma unha persoa de orixe africana cunha evidente condición de servo ao que se lle outorgou o «ben» da civilización. Os holandeses din que como procede de España como San Nicolás, é mouro, norteafricano, aínda que todas as representacións pretenden ser dunha persoa de procedencia subsahariana.

Buttnmandl

San Nicolás cos Buttnmandl Buttnmandl de costas nas que se aprecian as grandes chocas, xunto aos Gankerl

Buttnmandllauff é unha curiosa tradición alemana exclusiva dunha zona dos Álpes bávaros, Berchtesgaden. É a expulsión do inverno que se facía os días 24 e 31 de decembro e o 5 de xaneiro, as tres datas máxicas constantes en todas as celebracións de orixe precristiana. Nos desfiles participan os Buttnmandl, uns homes vestidos de feixes de palla cunhas enormes chocas e os Gankerl, que veñen sendo exactamente uns Krampus.

Glockler, Pere Fouetard, Schmutzli… Son tantos que non podemos pór todos, agardamos que os até aquí explicados sirvan para ter un panorama dos personaxes de Nadal pola Europa adiante.