Outros personaxes de Nadal

Cartas ao Apalpador Láminas Quen é o Apalpador? Actualidade Fabulación Orixes Outros personaxes As amigas e amigos

Pensamos que a recuperación dunha figura como O Apalpador ten que ser un traballo colectivo e acompañado do coñecemento doutras tradicións similares e as súas orixes. Estudándoas e entendéndoas dende o respecto a elas e a quen as sigue. De sempre quixemos ver noutros personaxes a compañeiros de viaxe e non inimigos. Con todo, por veces temos a impresión que a autoxenreira, tan enraizada no carácter galego, impídenos ver como nós propios deostamos as nosas tradicións, cando en moitos casos son máis auténticas e populares (creadas e/ou mudadas polo pobo) que outras que teñen máis a ver coa mercadotecnia. Saber ademais como e porque se desenvolveron certos acontecementos, pode axudar a responder algunhas incógnitas relacionadas coa mudanza dos ritos en diferentes lugares, ou como evoluíron nalgunhas poboacións.

O mito de San Nicolás

O personaxe que trae agasallos polo Nadal con máis repercusión é sen dúbida Santa Claus, san Nicolás, Papá Noel ou Pai Natal. Pero quen é realmente este personaxe? De onde sae? É real ou mítico?
San Nicolás foi un personaxe real (280-345) que naceu en Patara, Licia, Turquía. Foi bispo de Mira e tiña especial querencia polos necesitados entre os que ao parecer repartiu a fortuna herdada dos pais. A partir de aí as lendas. A súa relación cos agasallos ten varias versións, unha delas é a dunhas rapazas ás que san Nicolás lles puxo en secreto unhas moedas de ouro nos carpíns que tiñan colgados das chimeneas a secar co fin de que deixasen a prostitución á que o pai as dedicara por seren extremadamente probes. Outra é da súa relación coa infancia pola resurección de tres nenos asasinados para servir de comida… Unhas tradicións pero nada historicamente verificábel.
Algúns autores opinan que o mito de san Nicolás veuse mesturado co de outro Nicolás, un suposto neno da Laponia (Finlandia) que quedou orfo coma o santo e ao coidado dos habitantes dunha pequena vila. Cada familia acollíao durante un ano xa que eran xentes de escasos recursos e el, para compensar, entallaba xoguetes de madeira cos que agasallaba ás familias acolledoras. Xa de adulto encargouse de fabricar e repartir os xoguetes entre os nenos das aldeas veciñas. Á súa morte os pais da zona continuaron o costume instaurado por este Nicolás. Tampouco nada histórico nin comprobábel.

Imaxe medieval de san Nicolás Baixorrelieve de Sinter Claes en Amsterdam s. XVII Sinter Klaas en 1880Desfile actual en Amsterdam

De San Nicolás a Santa Claus en sete chanzos

Polo 1624 inmigrantes holandeses fundaron Nova Ámsterdam (que logo se chamaría Nova York) e levaron para o novo mundo o seu Sinterklaas, (San Nicolás) o seu patrono, que se celebra o 6 de decembro (por certo, o comezo das Saturnalias romanas). Washington Irving nas súas Historias de Nova York, de 1809 (Asinadas como Diedrich Knickerbocker) traduciu o nome holandés por un máis anglomorfo, Santa Claus. Primeiro chanzo da evolución do mito, xa temos a orixe do nome. A seguir, non libro A New-year’s present, to the little ones from five to twelve (Un agasallo de aninovo para os nenos de 5 a 12 anos) de 1821, nárrase que leva os agasallos nun trineo arrastrado por renos. En 1823 o Troy Sentinel (unha publicación da cidade de Troy, estado de N Y, que se publicou entre 1823 e 1832) publica un poema anónimo, A visita de San Nicolás, máis coñecido polo seu primeiro verso A noite antes de Nadal (autoatribuído máis tarde por Clement Clark Moore, pero do que Henry Livingstone, Jr parece máis seguro o seu autor xa que se atoparon manuscritos seus do poema con correccións). Nel descríbese como unha especie de elfo gordecho e alegre con bandullo redondo. En que poucos anos temos o segundo chanzo, primeiro mudou de nome, para logo vir en trineo e deixar caer unha descrición da súa imaxe que alonxaba da dun bispo. Todo nos Estados Unidos da América.

Ilustración de Thomas Nast, 1863 Ilustración de Thomas Nast, 1872 coloreado Ilustración de Thomas Nast, 1881

Pero a como súa connotación relixiosa de bispo non debía convencer a todo o mundo, había que darlle unha volta. Apoiándose naquela nova vía, aberta por Livingston ou Moore no Troy Sentinel, o ilustrador Thomas Nast debúxao coa súa fisionomía básica de gordecho barbudo que xa non viste cos hábitos relixiosos, como aínda segue a ir nos Países Baixos (montado nun cabalo branco que chega en barco de España, probabelmente dende que comezase o dominio español en 1555). Nast íspeo de alba, casulla, palio, mitra e báculo, e moi humorísticamente ponlle unha especie de pixama groso con cinto, mais loce na testa ramallos, en lembranza dos father christmas nórdicos. No entanto, non segue a descrición de elfo diminuto, achégase máis ao aspecto dun avó tenro e divertido. Terceiro chanzo, xa non viste coma un bispo.

Evolución no século XIX

Foi a finais do século XIX cando se consolidou a súa procedencia do Polo Norte ou Laponia, por evidente influencia dos personaxes navideños centroeuropeos. Cuarto chanzo do mito, o bispo católico turco é agora un señor gordecho vestido de pixama groso, ou con roupa de abrigo, que procede do ártico europeo. Como non é raro supór, durante este século a vestimenta dese Santa Claus, xa non bispo, evoluiu significativamente. Cada ilustrador facía a súa achega ao que sería a consolidación final tal e como se coñece hoxe en día. Amosamos a seguir unhas imaxes que corresponden ao remate do século e comezo do XX.

 Anuncio de Xabrón de Santa Claus da N. K. Fairbank Company N. Y. 1880 Xogo de mesa Christmas Mail. The J. Ottmann Lithography Company, 1890 Xogo A visita de Santa Claus, de McLoughlin Bros. 1897 Xogo de Santa Claus de Parker Brothers de 1900. Salem, Massachusetts, USA Portada de "Rudolph o reno do narís vermello" na que os almacéns Montgomery Ward desexan un feliz Nadal. 1939 Portada interior de "Rudolph o reno do narís vermello", de Robert L. May para os almacéns Montgomery Ward. 1939

A primeira delas é dun anuncio de xabrón de 1880 e as outras tres corresponden a xogos de mesa de 1890, 1897 e 1900. Se ben hai lixeiras diferenzas entre as cores, ribete branco ou castaño, e o longo do abrigo ou casaca, parece que xa estaba bastante trazado o camiño de como remataría sendo a vestimenta clásica. No momento en que a vestimenta se consolida coa casaca, botas e gorro cónico rematado en pompón, podemos dicir que se pasa o quinto chanzo. O sexto chanzo, de menor entidade, todo hai que dicilo, póñeno en 1939 os almacéns Montgomery Wards incorporándolle o personaxe do reno Rudolf co naris vermello e que tantos seareiros ten nos Estados Unidos. A súa orixe é un contiño escrito por Robert May para a súa filla, Twas The Night Before Christmas e que eses grandes almacéns de Chicago editaron, ilustrado por Denver Gillen, para agasallar aos visitantes. Remataremos cun sétimo chanzo citando a curiosa fusión do personaxe de Kris Kringle, dos emigrantes xermánicos doutras zonas como Pensilvania, co Santa Claus neoiorquino. Se ben isto non ten maior transcendencia que a onomástica, resulta curioso que o «Christkindchen» (Neno Xesús en alemán) mudase en América nun Pai Nadal e fose absorbendo todas as características do Santa Claus.

Coca-Cola… Coca-Cola… Parece que te pillamos nun renuncio!

Ai Coca-Cola! Se non è vero, è ben trovato…! non si? Hai moitos sitios da internet, e cando dicimos moitos é que son moitos moitísimos, que, considerando que unha mentira contada moitas veces pode facerse verdade, outorgan a autoría da imaxe actual do Santa Claus, Papá Noel ou Pai Natal ao ilustrador americano Haddon Sundblom quen recibeu o encargo de The Coca-Cola Company de incluílo unha serie de anuncios da marca que apareceron en 1931. Francamente non entendemos isto e senón mirade a seguir.

Para non nos retrasar ao século XIX comecemos polas imaxes obra do ilustrador Alexander Sharp incluídas no libro The Goblins’ Christmas de Elizabeth Anderson, editado en Los Angeles por Segnogram Publishing Co. en 1908. A evolución que estaba a se consolidar no remate do século semella ser definitiva. Amósase nelas un Santa Claus que podería ser perfectamente actual, xa é un chaquetón e non un pixama o que leva posto, mais agora loce máis claramente o gorro como os que se usaban para durmir.

Imaxe da revista Puck de nadal de 1902 Portada de Norman Rockwel da revista dos boy scouts, 1913 Postal xaponesa de Santa Claus 1914

Esta portada da revista Puck de 1902 amosa tamén un Santa que podería pasar por perfectamente actual. A imaxe do centro é dunha portada da revista dos boy scouts de 1913, realizada por Norman Rockwell, que tamén fixo unha serie de ilustracións do personaxe, e que o viste de diferentes xeitos segundo estea fabricando xoguetes, na casa, na neve… A seguinte imaxe é dunha postal navideña xaponesa datada en 1914, vese que Santa atravesara xa o Pacífico configurado coas características actuais. Isto non fai outra cousa que confirmar que esa lenda urbana é falsa. A propia multinacional gábase de ser a autora dun Santa máis auténtico, humano… di que Sundblom é o autor do Santa actual, pero que recoñece que as cores lle eran previas. Polo que se ve, a Coca-Cola, cando non pode continuar coa mentira, dalle unha reviravolta e afirma algo compatíbel con ela pero verosímil, agora andan con que até os deseños de Sundblom cada quen vestía a Santa ao seu xeito… Mais nin Sundblom nin Coca-Cola poden considerarse creadores da imaxe, das cores, nin de nada parecido, que teña aire máis expresivo, humano ou agarimoso? pois se queren velo así, para eles! non importa. Autores, non.

O Santa de Fred Mizen de 1930 Santa de Haddon Sundblom de 1931 Santa de Haddon Sundblom Santa de Haddon Sundblom

Coma colofón vexamos estas catro imaxes, a primeira é de Fred Mizen, de 1930, que foi o primeiro encargado da agresiva campaña para que a Coca Cola se vendese tamén en inverno. Hoxe non sorprenderá, mais pénsese que se vendía como un refresco, polo tanto de uso exclusivo no verán, e ampliar a súa venda ao inverno podía supor moito negocio. A escolla do vehículo publicitario era fundamental no éxito e Santa era un símbolo do nacemento do inverno que acaía á perfección ao estilo da compañía, boa xente, simpático, familiar… transmitir unha mensaxe do tipo de: «se Santa bebe Coca Cola en inverno, por que nós nón?» podía ser definitivo. As tres seguintes imaxes son de Haddon Sundblom que o debuxou dende 1931 até 1964.

Os Reis Magos

En España e en países de Hispanoamérica, quen traen agasallos ás nenas e nenos son os Reis Magos. Síguese o costume en honra de aqueles personaxes que lle levaron ao neno Xesús ouro, incienso e mirra. Mais, eran tres? Eran reis? Eran magos? Cremos que, para comezar, o mellor é tirar da Biblia os únicos parágrafos nos que se citan, son do evanxeo de S. Marcos capítulo 2 versículos do 1 ao 12 dos que só pomos as referencias directas:

Cando Xesús naceu en Belén de Xudea nos días do rei Herodes, viñeron do oriente a Xerusalén uns magos, dicindo: «Onde está o rei dos xudeus, que acaba de nacer?» Pois vimos a súa estrela no oriente e vimos adoralo. Cando o rei Herodes oíu isto, perturbouse e toda Xerusalén con el… …E enviounos a Belén e díxolles: Ide alí e averiguade axiña que foi do neno; e cando o atopedes, dicídemo, para que eu tamén vaia onda el e o adore… …E velaquí, a estrela que viran no oriente foi diante deles, ata que parou onde estaba o neno… …E cando entraron á casa, viron ao neno coa súa nai, María, e axeonllados adorárono. E abrindo os seus tesouros, ofrecéronlle os agasallos: ouro, incienso e mirra.

Isto, e só isto, é o escrito nos evanxeos canónicos, nos apócrifos cítase algo máis. Como se pode ver, en ningún sitio pon que fosen tres, nin reis, só magos; mais ese último termo ten varias interpretacións: sabios, astrólogos, astrónomos e tamén, ao incluír a súa procedencia de oriente, que eran pertencentes a unha caste de sumos sacerdotes. A denominación de magos na contorna próxima estaba bastante deostada asociándoos mais ou menos a feiticeiros e pouco serios. Parece que coa indicación da procedencia oriental de grandes dignatarios, a pretensión evanxelizadora daqueles primeiros discípulos era a de crear unha mensaxe máis convincente para a conversión dos xudeos, algo así como «se eles que son de fóra, de caste elevada e moi sabidos, veñen a adoralo, como é que vós aínda non o adorades?»

Segundo as tradicións siria e armenia eran doce, Antonio Panaino recolle os nomes armenios tal e como os cita Hugo Kehrer, con certa prudencia, son: Zahtun, rey de Gog, Arevn, rei dos persas, Zual, rei dos Medos, Zarehu, rei dos Partos, Artasiz, rei dos Asirios, Asthan e Makhaz, os dous reis dos bárbaros, Iserenezboki, Ahisrach e Tarana, os tres citados como reis de Tharsis e das Illas, Marei, rei de Arabia e Avsit, rei de Saba. Tamén se di noutros escritos que viñan acompañados de exércitos de 12.000 homes mandados por 12 xenerais, e mesmo que aos tres reis lles acompañaban doce magos, catro a cada. Hai pinturas nas catacumbas romanas que representan a dous e a catro reis. Pero como o número tres tiña especiais connotacións para a Igrexa, lémbrese a Santísima Trinidade, e S. Marcos citaba tres agasallos, pois mantívose esa tradición respaldada por algúns evanxeos apócrifos.

Representación de dous magos nas catacumbas de Priscila en Roma. S. IV Catro reis magos nas catacumbas de Domitila en Roma. S. IV Primeira representación dos Magos cos seus nomes Melchor, Gaspar e Baltasar. Mosaico bizantino da Igrexa de S. Apolinar o Novo de Rávena

Nestas imaxes vense as representacións de dous e catro magos, nas catacumbas de Priscila e Domitila en Roma, respectivamente, e a primeira imaxe na que se inclúen os nomes de Melchor Gaspar e Baltasar nun mosaico bizantino da igrexa de S. Apolinar, de Rávena, Italia. En todas elas, e noutras como a do sarcófago de Layos, Toledo, do século IV, as roupaxes eran idénticas, de nobles persas, non reis.

O de reis é moi curioso. A súa orixe son as profecías dos Salmos nas que se di que «…Os reis caerán diante del…». Probabelmente os primeiros predicadores cristiáns se esforzasen máis en presentar como rei a Xesús, o «rei dos xudeos», e pensasen que introducir a uns «iguais» non fose moi conveniente para a claridade da mensaxe evanxelizadora. Pasados tres séculos, cando xa estaba moi asentada a divinidade de Cristo, e non facía falta darlle o atributo real, pensouse que eses magos ou sumos sacerdotes deberan ser diferentes dos que o pobo coñecía, estar por riba dos prelados do momento, ser algo máis, os reis que citaban os Salmos. A Igrexa aceptou entón como verdadeiros aos tres Reis Magos que segundo as tradicións se chamaban en hebreo Damasius, Amerus e Apellus; en grego Sarachim, Magalath e Galgalat, e en latín Melchor, Gaspar e Baltasar. O primeiro era rei dos persas, o segundo da India e o terceiro, dos árabes (o evanxeo Armenio –apócrifo– di que eran irmáns e que Deus mandounos reunir para seguir a estrela). Segundo parece o primeiro en dicir que eran tres, reis e magos foi San Ambrosio de Milán, mais non se lle ocorreu que na longa historia do imperio persa só desta vez fose ao tempo rei un sumo sacerdote. No mesmo evanxeo amplía os presentes que ofreceron ao neno Xesús, probabelmente para darlles máis riqueza. Así, Melchor levoulle mirra, aloe, muselina, púrpura e fitas de liño; Gaspar, nardo precioso, mirra, canela, cinamomo, incienso e outros perfumes; e Baltasar, ouro, prata, pedras preciosas, zafiros e pérolas finas.

Se a súa orixe e número é imprecisa, máis curioso é o acontecido cos seus corpos. Unha das historias conta que foron martirizados e os seus corpos atopados por Santa Helena e levados a Constantinopla, de aí trasladados a Milán e, cando Federico I, Barbaroxa, conquistou a cidade italiana, levou os corpos a Colonia onde repousan na súa catedral. Mais con todo, na viaxe de Milán a Colonia parece que foron deixando reliquias estendidas por igrexas do camiño. Por outra parte Marco Polo cita: «En Persia atópase a cidade de Saba, da que partiron os Tres Magos e nesta cidade están enterrados, en tres monumentos moi grandes e fermosos, xuntos. E encima delas hai un edificio cadrado, moi ben conservado. Os corpos aínda están enteiros, con cabelo e barba».

Coma todas as tradicións, debera entenderse a dos reis magos coma unha sucesión de simbolismos que os predicadores de cada época van armando cun fin determinado. Por exemplo, tardáronse centos de anos en definir as súas razas, non foi até o século XVI en que se representou a Baltasar de raza negra. O papa Bieito XVI, xa no século XXI insinuou que podían proceder de Tartesos, península Ibérica.

 Os casos máis próximos

O Olentzero
Olentzero con blusón claro Desfile do Olentzero Olentzero actula

O Olentzero é probablemente o máis consolidado da nosa contorna próxima. O primeiro que hai que recordar é que a súa recuperación data dos anos cincuenta e hoxe en día é a primeira das escollas das nenas e nenos vascos por riba do Santa Claus e dos reis. Na primeira das imaxes que amosamos, de hai algúns anos, aparece co clásico blusón azul claro, actualmente é máis habitual velo con el escuro ou con chaleque. A pel sobre o lombo lémbranos certamente ás cabras centroeuropeas e nórdicas. Por todo o Euscadi fanse caravanas, carrozas e desfiles do Olentzero.

Imaxe debuxada do Olentzero Imaxe debuxada do Olentzero con aire moi infantil O Olentzero con roupa caseira nunha película de 3D O Olentzero moi estilizado con blusón escuro

Estas outras imaxes son unhas de tantas representacións deseñadas do personaxe. Hai diferentes estilos, elementos comúns e outros alternativos, vestimenta doméstica e usada no exterior, accesorios varios: sempre de txapela, sempre con saco e calzando abarcas, as máis das veces co farol e de blusón…  Unha evolución da imaxe cos tempos.

O Angulero

O Anguleiro é unha personaxe de nova creación que trae agasallos ás nenas e nenos asturianos

Creouse no 2008 pola asociación cultural Garabuxada de San Juan de la Arena, trátase dun pescador que vive no mar dos Sargazos e que vén no Nadal a Asturias para pescar angulas. Cos cuartos que gaña da súa venda, mércalles xoguetes e lambetadas a nenas e nenos.

O Esteru

Esteru dun desfile de Comillas do ano 2009

O Esteru é un personaxe cántabro e asturiano con moitas similitudes ao Olentzero, tamén leñador. Fai xoguetes de madeira e repárteos acompañado do seu Burru. Segundo parece, fixo parte da tradición perdida e narrada por un par de persoas de Comillas que lembraban o mito ao que se lle xuntaron logo outras lembranzas por Cantabria adiante até Asturias. Cóntase que foi atopado cando bebé polo séquito de ananos dunha fada do bosque e criado por uns anciáns leñadores da montaña; comezou a facer xoguetes de madeira para unha familia moi probe e con moitas nenas e nenos e a seguir repartíaos por toda Cantabria e Asturias; un día entrou nun incendio a salvar uns nenos e unha viga matouno, pero a fada que o atopara devolveulle a vida e agora é inmortal.

El Tientapanzas

Carroza do Tientapanzas en Écixa, Sevilla

Tientapanza o Tientapanzas é un personaxe exclusivo da cidade sevillana de Écixa que se recuperou no ano 2004 e que, segundo as lembrazas dos maiores da vila, apalpaba as barriguiñas das nenas e nenos para logo informar aos Reis Magos de se estaban mantidos e que eles lles levasen ou non os agasallos. Os propios ecixanos recoñecen nel ao Apalpador e cren que a tradición vén da repoboación que fixeran os Reis Católicos logo da conquista da zona. Curiosamente vai ás casas o 24 ou o 31 de decembro segundo as familias. Dende a súa recuperación faise un desfile polas rúas de Écixa e ao remate recibe aos pequenos, apálpalles a barriga e dilles que sigan comendo «así todo el año», logo dalles un agasallo. Como poderá verse polas datas do rescate, nin estaba escrito o texto de José André Lôpez, nin a Gentalha iniciara a revitalización do Apalpador, polo que podemos deducir doadamente o forte enraizamento do costume nas familias que repoboaron Écixa, que o mantiveron vivo centos de anos. Tamén parécenos unha curiosa mostra de como pode evoluir un costume segundo a contorna que a sostén, aquí, o Apalpador-Tientapanza convértese nunha especie de axudante dos Reis Magos para poder convivir con eles.

Personaxes do resto de Europa

Yule Father

Nesta imaxe Yule Father aparece como God Jul Imaxe do Father Christmas pintado por Andrey Shishkin Postal do Father Yule coa Yule Goat

Imaxe da Julbocken entregando agasallos Gävlebocken, Cabuxa xigante que se ergue todos os anos en Slottstorget dende 1966 A cabra Yule de Ikea

Gravado victoriano do Yule Log. Facíanse competicións das mellores toradas. 1845 Unha práctica versión urbana que pode servir dun ano para o outro malia usar o lume depurativo O doce Yule Log, Bûche de Noël, é máis tradicional nos países francófonos

Yule, Jul, Joul, Jól segundo as grafías británica, escandinava, finlandesa e islandesa respectivamente, é a celebración do solsticio de inverno nas tradicións nórdicas. Ten orixe precristiá na Escandinavia, era unha festa da familia e fertilidade que duraba varios días, o Yuletide ou tempo de Yule. Nesta celebración aparecen o Yule Father, o Yule log e a Yule goat. O Yule Father, Julemaden en Dinamarca, ou Old Yule, Yule God e Yule King é a personificación do solsticio, está moi vinculado á natureza e adoita levar coroas vexetais coma os Father Christmas. O Yule log é unha torada ou tronco idéntico ao noso Tizón de Nadal, do que na actualidade se fai unha simpática versión urbana que consiste nunha pequena torada á que se lle poñen unhas velas enriba que son as que se prenden, en lugar de prender o tronco, colócanse de adorno en lugares destacados das casas. A Yule goat ou Julbocken é a cabra, que nuns casos só porta os agasallos e noutros tamén os entrega, que ás veces serve de acompañamento ao Yule Father e outras vai ela de protagonista conducida por gnomos; hoxe en día constrúense bonecos de palla ou madeiras, algúns de tamaño xigante, coa forma da cabra; e xente de todo o mundo merca ese feixiño feituco de palla con forma de cabra que multinacional sueca Ikea espalla polo mundo adiante. O Yule Log ou Tizón de Nadal ten unha curiosa derivación gastronómica, que consiste nun doce similar ao brazo de xitano cuberto de chocolate coa forma dun tronco, Bûche de Noël en Francia, que se ten convertido en sobremesa obrigada do Nadal sobre todo nos países francófonos.

Father Christmas ou Old Christmas

Father Christmas ilustración de "The Examination and Tryal of Old Father Christmas" 1658 Gravado do Father Christmas de Canción de Nadal de Charles Dickens, 1843  Gravado de Father Christmas repartindo agasallos aos máis necesitados, 1895

Father Christmas é o nome do personaxe britanico que simbolizaba o solsticio, máis raramente aparece citado como Old Christmas. A primeira referencia escrita é do século XV pero sábese que a tradición pagá é moi anterior. A imaxe que se amosaba xa no XVII era dun vello de aire rexio, moi abrigado, con carapucha ás veces, e vestido en cor verde ou azul escuro, Acompañan ao mito a cabra Yule e o tronco Yule, coma nas tradicións nórdicas, ao cabo o que semella é que é o Yule Father co nome cristianizado.

Ded Moroz

Ded Moroz, o avó xeo ruso Ded Moroz con indumentaria vermella e branca, menos habirual ca azul e branca

Ded Moroz quere dicir Avó Xeo, ou Avó Frío é unha especie de San Nicolás ruso que lles dá os agasallos en man aos nenos en fin de ano. Pode vestir de vermello ou azul, o primeiro puidese ser unha influencia do san Nicolás. O seu aspecto é o dun dignatario de rango moi elevado, con ricas vestimentas moi abrigadeiras e o seu gran cetro Posh, co que fabrica neve. Leva carruaxe de tres cabalos brancos e como axudante, á súa neta chamada Snegurochka. A súa presencia estendeuse a todos os países da área de influencia soviética, con lixeiras adaptacións onomásticas. Non ten conflicto con Babushka, e até se lles relaciona, dedushka e babushka queren dicir avó e avoa (ded é abreviatura).

Joulupukki

Postal navideña finlandesa cun Joulupukki vestido de azul Postal navideña finlandesa cun Joulupukki vestido de vermello Joulupukki actual, moi similar a Santa, mais con abrigo longo

Joulupukki é un vello finlandés que nun tempo tiña un aspecto máis parecido a outros Yule Father e hoxe en día está practicamente asimilado ao Santa, malia isto, non leva o seu chaquetón curto, senón un abrigo longo e adoita carrexar unha árbore de nadal. Joulupukki significa literalmente «Cabra de Nadal» mais na actualidade en Finlandia perdeu o compoñente animal. Ten clara vinculación co Yule ou Jul dos seus veciños nórdicos, aínda que xa non comparta tronco e cabra. Nuuttipukki é unha tradición asociada na que homes disfrazados con peles de cabra asustaban ás xentes nas ceas de nadal para quedaren coas sobras, lembra aos Perchten e Krampus alpinos. A principal característica de Joulupukki é que el dá os agasallos en man. Entra na casa pola porta principal e pregunta, hai nenas e nenos que se teñan portado ben? logo da obvia afirmación, entrégalles os presentes. Todos os anos faise un curioso encontro ente Joulupukki e Ded Moroz na vila fronteiriza finlandesa de Lappeenranta.

Jólasveinar

Jólasveinar cos seus pais Grýla e Leppalúði, atráis no centro, e o gato de Grýla

Representadión dos jólasveinar

En Islandia hai unha curiosa e única tradición, son trece personaxes Jólasveinar ou Yule Lads que veñen un cada día dende o 12 ao 24 de decembro, van marchando un a un do 25 de decembro ao 6 de xaneiro, cada un pasa na vila 13 días e o único día en que están todos é o 24. O número variou durante a historia mais dende o século XIX mantívose nos trece. A súa orixe son trolls ou duendes maléficos, pero dende o XIX, aínda que manteñen as súas travesuras, volvéronse máis amábeis.

Os seus nomes publicaronse na colección de folclore de Jon Árnason en 1862 e dende esa data mantivéronse sen cambios. Eis os nomes co día en que baixan da montaña e cadansúas travesuras.

    • Stekkjastaur (asedia ás ovellas pero anda con dificultade, véselle ás veces montado sobre a cabra Jól) do 12 ao 25 de decembro.
    • Giljagaur (agóchase para roubar o leite nos cortellos) do 13 de decembro ao 26 de decembro.
    • Stúfur (rouba potas para comer) do 14 de decembro ao 27 de decembro.
    • Þvörusleikir (rouba o Þvörur, unha culler cun cable longo) do 15 de decembro ao 28 de decembro.
    • Pottasleikir (rabaña os restos dos potes) do 16 de decembro ao 29 de decembro.
    • Askasleikir (agocha debaixo das camas e rouba os askur, uns recipientes con tapa para comer) do 17 de decembro ao 30 de decembro.
    • Hurðaskellir (bate nas portas especialmente durante a noite) do 18 de decembro ao 31 de decembro.
    • Skyrgámur (ten querencia polo skyr, un iogur islandés suave) do 19 de decembro ao 1 de xaneiro.
    • Bjúgnakrækir (agocha nas vigas par roubar as salchichas que estan a afumar) do 20 de decembro ao 2 de xaneiro.
    • Gluggagægir (axexa polas fiestras para atopar cousas que roubar) do 21 de decembro ao 3 de xaneiro.
    • Gáttaþefur (ten un narís longo para atopar laufabrauð, un doce similar ás orellas) do 22 de decembro ao 4 de xaneiro.
    • Ketkrókur (leva un gancho para roubar carne) do 23 de decembro ao 5 de xaneiro.
    • Kertasníkir (papa as velas de sebo que levan os nenos) do 24 de decembro ao 6 de xaneiro.

Viven nas montañas con seus pais, Grýla e Leppalúði. O seu papel principal é dar agasallos ás nenas e nenos. Estes poñen o seu mellor zapato na xanela o 12 de decembro e recibe un pequeno agasallo de cada personaxe. Se se portan mal poden deixarlles unha pataca podre. É costume tamén estrear unha peza de roupa polo Nadal, para que o Gato de Grýla non os pille e os pape.

Perchta

Perchtenlaufen en Salzburgo

Os Perchten, son grupo de personaxes, masculinos e femininos, divididos en dous grupos principais, o Schönperchten que son os bós e os Schiechperchten, os malos. Van cubertos de peles, ou unhas roupaxes vexetais similares aos pelexos, con varas ou feixes, chocas ao cinto e con máscaras de cornos. Os Perchtenlaufen son desfiles no que se simulan liortas a paus entre eles, hoxe en día son moi ruidosos con percusións moi estudadas e rematan cun rito de lume. Na actualidade comparten desfiles co Krampus e as máscaras se confunden, Perchta e Krampus parecen xa o mesmo.

Belsnickel

Belsnickel Figura de Belsnickel. Semella un nomo ou un San Nicolás, mais mantén a rama ou feixe para zorregar

Belsnickel é un personaxe do suroeste alemán, que ten pasado a partes de Holanda e de aí a Pensilvania onde é tradicional. É un home das montañas de orixe cando menos medieval que pode estar baseado no Knecht Ruprecht, mais este non vai con San Nicolás e leva unha vara ou un feixe de vimbios para zorregar aos nenos que se porten mal e un saco de doces para os que se porten ben. Ao parecer é o primeiro personaxe de nadal no que aparece a dualidade do ben e do mal para avaliar a conveniencia de entregar ou non o premio ás nenas e nenos. Tradicionalmente pode ir vestido con peles, cun abrigo longo con carapucha e tamén esfarrapado e porco, pode levar ademais unha máscara coa lingua e mesmo ser acompañado polo Krampus. Hai unha curiosa tradición de coleccionar figuriñas deste personaxe que nalgúns casos asemellan aos Yule Father e mesmo a San Nicolás.

As mulleres

A Apalpadoira

Polo de agora só coñecemos o testemuño de Manuela Álvarez Pinto, nacida en 1929, de Arnado, concello de Oencia, nos Ancares leoneses, en descrición que lle deu ao profesor Fernando Álvarez-Balbuena García. Ela relata que a Noite da Apalpadoira quen viña polas casas, por ver se as criaturas estaban mantidas, era precisamente un personaxe feminino, A Apalpadoira. Mentres non se teña constancia de máis referencias sobre o personaxe, será dificil o seu rescate, unha mágoa.

 Babushka e Befana

Babushka, a avoa rusa que reparte doces e agasallos a nenas e nenos por ven se é o neno Xesús A Befana da casa dei Risvegli

Babushka e Befana son dúas localizacións da mesma lenda, a primeira rusa (babushka é avoa en ruso) e a segunda italiana. A lenda di que os tres reis magos chegaron á casa dunha vella e preguntáronlle se vira a estrela de Belén, ela non a vira pero aloxounos esa noite e deulles de comer; ao día seguinte convidárona a ir a Belén con eles, pero ela dicía que tiña moito que limpar e, se agardaban un par de días, iría; eles partiron e aos dous dias fíxoo ela, levando uns xoguetes e doces para o neno Xesús; non deu atopado nin aos reis polo camiño, nin ao neno Xesús ao chegar a Belén; dise que aínda anda cos agasallos que lle levaba, e vai repartindoos polas casas a ver se nesa está o neno Xesús. Ao se representar coa vasoira asóciase moitas veces erróneamente con bruxas. A Befana ten un arraigo en Italia similar aos reis magos en España.

 

Os acompañantes

Hai varios personaxes que aparecen como actores de reparto acompañando aos protagonistas principais. Algúns deles probabelmente foran incorporados aos ritos navideños por estaren moi enraizados, pero que atendendo ás súas características puideron ser independentes nun tempo. Os máis deles adoptan unha caracterización negativa como contrapunto á bondade do protagonista e como azoute das nenas e nenos que se porten mal. Outra característica que nos parece curiosa é que os personaxes negativos, cando non van enmascarados, levan a cara luxada ou pintada de negro, que nos lembran aos carboeiros máis próximos. Certamente hai moitísimos, algúns deles repetidos con nomes ou lixeiras peculiaridades locais, nós só citaremos aquí os máis significativos.

Krampus

Máscara dun Krampus de Salzburgo Desfile de San Nicolás cos Krampus en Salzburgo

Krampus, é un curioso personaxe dos Alpes austríacos que leva unha máscara con cornos, vai cuberto de pel e adoita levar chocas. Ten aspecto e actitudes aterrorizadoras, coma un demo, e adoitaba acompañar a San Nicolás, mais actualmente fanse tamén desfiles independentes xunto os Perchten dos que practicamente non se diferencia. A súa orixe sinalase precisamente nos Perchten dos que puido ser un dos personaxes maléficos que logo sería extraído como acompañante antagónico de san Nicolás.

Knecht Ruprecht

San Nicolás con Knecht Ruprecht, neste caso con roupa parecida a dun frade San Nicolás con Knecht Ruprecht. Pode observarse a cara pintada de negro e o feixe para azoutar

Knecht Ruprecht é un vello que vai cun abrigo longo ou cunha roupaxe similar ás dos frades, mais a constante é que leva unha vasoira ou feixe de xuncos para pegarlle ás nenas e nenos que se porten mal. En Alemania é o máis extendido dos personaxes navideños tradicionais e o seu primeiro rexistro escrito é como participante nun desfile en Nuremberg no século XVII. As súas similitudes con Belsnickel son máis que evidentes, mais neste caso adopta só o papel de malo para deixarlle o do bó a San Nicolás.

Zwarte Piet

San Nicolás e Zwarte Piet ou Pedro Negro

Zwarte Piet, Schwaarze Péiter en Luxemburgo, é o acompañante tradicional nos Países Baixos, unha especie de paxe negro que axuda a San Nicolás, tamén avalía quen merece agasallo ou non. Aparece descrito por primeira vez no século XIX. A nós non deixa de parecernos racista o feito de asociaren o mal cunha persoa de orixe africana, que ademais ten unha evidente condición dun servo, ao que se lle outorgou o «ben» da civilización. Os holandeses din que como procede de España como San Nicolás, é mouro, norteafricano, aínda que todas as representacións pretenden ser dunha persoa de procedencia subsahariana e o nome sexa Pedro o Negro. Segundo parece antes de mediados do XIX había un personxe coa cara pintada ou máscara e vestido con peles, polo visto moi similares ao pertchten ou krampus, que puido ser a orixe do Zwarte Piet.

Buttnmandl

San Nicolás cos Buttnmandl Buttnmandl de costas nas que se aprecian as grandes chocas, xunto aos Gankerl

Buttnmandllauff é unha curiosa tradición alemana exclusiva dunha zona dos Álpes bávaros, Berchtesgaden. É a expulsión do inverno que se facía os días 24 e 31 de decembro e o 5 de xaneiro, as tres datas máxicas constantes en todas as celebracións de orixe precristiana. Nos desfiles participan os Buttnmandl, uns homes vestidos de feixes de palla cunhas enormes chocas e os Gankerl, que veñen sendo exactamente uns Krampus.

Glockler, Pere Fouetard, Schmutzli… Son tantos que non podemos pór todos, agardamos que os até aquí explicados sirvan para ter un panorama dos personaxes de Nadal pola Europa adiante.

Facebook Twitter Pinterest